Instituti i Historisë "Ali Hadri" Kosovë
Roli i diasporës shqiptaro-amerikane për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës
Ky studim analizon rolin e diasporës shqiptare në SHBA në procesin e ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës dhe në ndërtimin e mbështetjes politike e diplomatike për lirinë dhe pavarësinë e saj gjatë fundit të shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI. Problemi qendror që trajton punimi lidhet me mënyrën se si një komunitet relativisht i vogël në aspektin demografik arriti të ushtrojë ndikim të konsiderueshëm në formësimin e politikës së jashtme të Shteteve të Bashkuara ndaj Kosovës, në një kontekst të karakterizuar nga represioni sistematik dhe shkeljet e të drejtave të njeriut nga regjimi jugosllav. Studimi synon të shpjegojë mekanizmat përmes të cilëve diaspora shqiptaro-amerikane kompensoi mungesën e përfaqësimit institucional të Kosovës në arenën ndërkombëtare dhe ndikoi në përfshirjen graduale të SHBA-së në zgjidhjen e krizës. Në aspektin metodologjik, punimi mbështetet në analizën historiko-politike dhe institucionale, duke kombinuar shqyrtimin e burimeve parësore dhe dytësore me një qasje analitike të rrjeteve të lobimit dhe të ndërveprimit politik. Përmes kësaj qasjeje, studimi identifikon akterët kryesorë, organizatat dhe strategjitë e përdorura nga diaspora, si dhe ndërveprimin e tyre me institucionet amerikane, përfshirë Kongresin, Administratën dhe opinionin publik të SHBA-së. Argumenti kryesor i punimit është se diaspora shqiptaro-amerikane përbënte një faktor kyç në transformimin e çështjes së Kosovës nga një problem i brendshëm në një çështje me rëndësi ndërkombëtare, duke ndikuar drejtpërdrejt në orientimin e politikës së jashtme amerikane. Ky ndikim u realizua përmes një kombinimi të lobimit të strukturuar politik, mobilizimit financiar, ndërtimit të aleancave strategjike dhe përdorimit efektiv të mediave dhe diskursit të të drejtave të njeriut. Gjetjet kryesore të studimit tregojnë se suksesi i komunitetit shqiptaro- amerikan qëndronte në aftësinë e tij për të institucionalizuar veprimtarinë lobuese dhe për ta përshtatur diskursin e saj me prioritetet normative të politikës amerikane, si demokracia, të drejtat e njeriut dhe stabiliteti rajonal. Organizata si Liga Qytetare Shqiptaro-Amerikane, Këshilli Kombëtar Shqiptaro-Amerikan Federata Panshqiptare “Vatra” dhe individ me influencë të komunitetit shqiptaro-amerikan luajtën rol të rëndësishëm në këtë proces, duke krijuar ura komunikimi të qëndrueshme me vendimmarrësit amerikanë. Për më tepër, studimi evidenton se diaspora ndikoi në aktivizimin e mbështetjes në Kongresin amerikan, në formësimin e opinionit publik përmes mediave dhe në rritjen e presionit ndërkombëtar ndaj regjimit të Beogradit. Aktiviteti i diasporës përfshiu edhe dimensione financiare dhe ushtarake me krijimin e një batalioni të veçantë të UÇK-së “Atlantiku”, përfshirë mbështetjen për përpjekjet çlirimtare gjatë luftës në Kosovë. Ky angazhim shumëdimensional kontribuoi në krijimin e kushteve ndërkombëtare që çuan drejt ndërhyrjes së NATO-s në vitin 1999 dhe, në një perspektivë më afatgjatë, drejt shpalljes së pavarësisë së Kosovës në vitin 2008.
Copyright (c) 2025 Instituti i Historisë “Ali Hadri” Prishtinë https://ih-rks.org/
Mërgata shqiptare në SHBA gjatë Luftës së Ftohtë: raportet me vendin e lindjes dhe të origjinës
Duhet theksuar se, për emigracionin e shqiptarëve nga Shqipëria ekzistojnë studime dhe të dhëna statistikore relativisht të bollshme, sidomos nga “Raportet Vjetore të Shërbimit dhe Natyralizimit” në ShBA. Por, ato mungojnë për shqiptarët etnikë nga Jugosllavia, për arsye se studimet për emigracionin jugosllav në ShBA nuk i trajtonin shqiptarët e Jugosllavisë si entitet të ndarë. Emigracioni i shqiptarëve nga Kosova, Maqedonia apo Mali i Zi ishte fenomen relativisht i ri krahasuar me emigracionin e shqiptarëve të Shqipërisë. Sidoqoftë, në kumtesën time, unë do mundohem të paraqes modelin e emigracionit shqiptar në ShBA, të përbashkëtat, diferencat dhe qasjet e tyre ndaj vendit nga kishin ardhur. Emigracioni e shqiptarëve në ShBA, sikurse edhe nga territoret shqiptare nën Jugosllavi ishte me karakter ekonomik dhe politik, i vjetër dhe i ri, fenomen që u reflektua edhe në qëndrimin e tyre ndaj qeverive në Shqipëri e në Jugosllavi. Emigracioni i shqiptarëve të Amerikës u modelua sipas ligjeve të dala nga qeveria amerikane, përplasjes Lindje- Perëndim si dhe pikëpamjeve personale të tyre. Studimi është ngritur mbi burime arkivore nga Shqipëria dhe ShBA-ja, por edhe disa botime të njohura, të ndërmarra nga shqiptarët, por edhe nga studiues amerikanë, të ngarkuar të trajtonin nacionalitetet e këtij vendi të madh. Në përgatitjen e kumtimit tonë kemi shfrytëzuar gjithashtu disa tregime gojore, të personave të larguar nga territoret shqiptare në ShBA.
Emigrimi i arbëreshëve në Itali dhe ndikimi i tyre në ngritjen e vetëdijes kombëtare në fillet e Rilindjes
Emigrimi i shqiptarëve ka një histori të gjatë dhe shumë komplekse. Ata emigruan për arsye socio-politike dhe ekonomike. Në kohën e Perandorisë Bizantine, shqiptarët migruan si ushtarakë dhe funksionarë të Perandorisë. Kurse arsyeja kryesore që ndikoi në shpërnguljet më masive të shqiptarëve ishte represioni dhe tendencat për tjetërsimin e identitetit të tyre, sidomos në periudhën e sundimit osman, në veçanti pas vdekjes së Skënderbeut. Kurse në shekujt XIX dhe gjysmën e parë të shekullit XX ka ndodhur edhe deportimi masiv i shqiptarëve nga trojet e tyre, siç janë dëbimi i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit (1878), dëbimi i shqiptarëve të Çamërisë nga viti 1912- 13, marrëveshjet politike jugosllavo-turke për shpërnguljen e shqiptarëve etj. Shqiptarët e Italisë ruajtën historinë, kulturën dhe traditën e tyre etnike. Hapën shkollat dhe kolegjet e veta dhe jetuan në komunitet. Ata ishin pjesëmarrës aktivë në jetën politike, ekonomike, arsimore e kulturore në vendet ku jetonin. Në kohën e rilindjes italiane dhe përpjekjet për bashkim dhe formimin e shtetit kombëtar italian, arbëreshët ishin pjesë integrale e këtyre zhvillimeve. Ata u bashkuan edhe me çetat garibaldine dhe me “Të njëmijtët”, duke u bërë edhe heronj të luftës për liri e bashkim kombëtar. Rilindja italiane ndikoi pozitivisht edhe në ngritjen e vetëdijes kombëtare shqiptare. Një pjesë e elitës intelektuale arbëreshe, që ishte pjesë e zhvillimeve politike dhe ushtarake si Jeronim de Rada, Gavrill Dara i Riu dhe personalitete të tjera, përmes shkrimeve dhe qëndrimeve të tyre ishin përçues të ideve përparimtare italiane dhe evropiane dhe patën ndikim në formimin intelektual të shumë personaliteteve rilindase. Rilindësit e fazës së parë të Rilindjes Kombëtare Shqiptare kishin shpresa edhe në angazhimin me të fuqishëm të Françesko Krispit, meqë kishte ushtruar funksione të larta në politike në Itali.
Nga mërgata në diasporë: shqiptarët e Egjiptit dhe diaspora shqiptare në Amerikë
Prania e shqiptarëve në Egjipt përfshin një hark kohor prej disa shekujsh, i cili konsiston kryesisht me aktivitetin e pashallarëve dhe komandantëve shqiptarë fillimisht si qeveritarë në këtë gjeografi, gjatë periudhës së sundimit osman për të arritur kulmin gjatë kohës kur këtë vend e drejtoi Mehmed Aliu dhe pasardhësit e tij, duke nisur nga fillimet e shek. XIX. Pikërisht në këtë shekull zë fill edhe zgjimi kombëtar i faktorit shqiptar në pjesë të ndryshme të Perandorisë Osmane, por edhe nis formësimi i diasporës shqiptare në Amerikë. Në këtë kumtesë do të përpiqemi të trajtojmë ndikimin që pati mërgata shqiptare e Egjiptit në formësimin e diasporës së shqiptarëve të Amerikës gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare dhe epokës së Pavarësisë.
Diaspora shqiptare e Egjiptit dhe pikëpamjet e përfaqësuesve të saj për çështjen kombëtare
Në kumtesën që po paraqesim, trajtohet kontributi i diasporës shqiptare të Egjiptit për çështjen kombëtare. Prania e shqiptarëve në Egjipt është e hershme, por nga fillimi i shek. XIX deri në fillim të shek. XX, në Kajro dhe Aleksandri u krijuan bashkësi të mirëfillta shqiptare. Në qytete të ndryshme të Egjiptit si: Kajro, Aleksandri, Fajum, Dumjat, Abu Kir jetuan e vepruan një pjesë e rilindësve shqiptarë, si: Thimi Mitko, Milo Duçi, Spiro Dine, Jani Vruho, Filip Shiroka, Andon Zako Çajupi e të tjerë. Këto personalitete të shquara, të cilët jetuan e vepruan në Egjipt, u vunë në mbrojtje të interesave të atdheut dhe të të drejtave kulturore dhe politike të shqiptarëve. Përmes kësaj kumtese synohet të evidentohet fakti se diaspora shqiptare e Egjiptit në fillim të shek. XX u shqua edhe për mendimin politik e kulturor. Nga viti 1900 deri më 1911, në Egjipt, u botuan tetë gazeta dhe një revistë në gjuhën shqipe, të cilat dilnin kryesisht në Kajro. Në faqet e këtyre gazetave pasqyroheshin shqetësimet e patriotëve shqiptarë në lidhje me gjendjen e atdheut; shqyrtoheshin dhe analizoheshin shkaqet e dobësisë së Perandorisë Osmane, planet e shteteve fqinje për copëtimin dhe aneksimin e viseve shqiptare, përpjekjet e Patriarkanës së Stambollit, klerikëve të lartë ortodoksë grekë si dhe të drejtuesve të shtetit grek për greqizimin e shqiptarëve të viseve jugore të Shqipërisë. Në faqet e shtypit shqiptar të botuar në Egjipt pasqyroheshin mendimet e elitës intelektuale të kësaj periudhe lidhur me mënyrën e unifikimit të tyre për çështjen e alfabetit të gjuhës shqipe; po ashtu, parashtroheshin pikëpamjet e tyre mbi rrugët se si mund të arrihej realizimi i të drejtave kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve. Përfaqësuesit kryesorë të mendimit politik të diasporës shqiptare të Egjiptit trajtuan dhe analizuan me kujdes politikën e ndjekur nga Turqit e Rinj në raport me shqiptarët si dhe qëndrimin që duhej të mbanin shqiptarët ndaj tyre.
Çështja e Kosovës në qarqet politike të Francës 1992-1999
Ndërhyrja e NATO-s, në fund të marsit të vitit 1999, u prit si ngjarje e rëndësishme dhe shpresëdhënëse nga një pjesë e madhe e opinionit francez, e veçmas nga gjithë ata që vepruan gjatë dhjetë vjetëve që të bëhet i ditur realiteti i rëndë në Kroaci, në Bosnje apo në Kosovë. Një pjesë tjetër e opinionit ishte kundër intervenimit. Por, kundërvënia ndaj intervenimit bëhej nga pozita të ndryshme etike dhe politike. Disa, si bie fjala, pacifistët, e kundërshtonin parimisht intervenimin si një dhunë që nuk mund të sjellë zgjidhjen politike të problemit, sado që shumica e tyre dëshmoi simpati dhe mbështetje për Kosovën dhe shqiptarët si viktima të regjimit serb. Disa të tjerë, republikanët e suvrenistët, nga spektri politik i majtë apo i djathtë (Chevenement-i, ministri i Punëve të Brendshme) dhe Pasuqa (ish-ministër i Punëve të Brendshme), e kritikonin intervenimin si “përzierje jolegjitime në punët e brendshme të një shteti sovran”. Disa të tjerë kritikonin këtë ndërhyrje në emër të interesave gjeopolitike të Francës në Ballkan, kurse një pjesë e mirë e së majtës ekstreme në saje të bindjeve të tyre antiamerikane e “anti-imperialiste”.
Kontributi i diasporës në ekonominë e Kosovës
Ky punim analizon rolin ekonomik të diasporës kosovare, duke shqyrtuar zhvillimin historik të pesë valëve të migrimit, qasjet teorike mbi kthimin dhe kontributin e migrantëve, si dhe format kryesore të kapitalit, që diaspora dërgon në vendin e origjinës. Duke u mbështetur në të dhëna empirike dhe literaturë bashkëkohore, studimi dokumenton rëndësinë e remitancave, të cilat përbëjnë rreth 12% të PBB-së, si dhe ndikimin e kapitalit social dhe njerëzor në ndërmarrësi, inovacion dhe shtrirjen ndërkombëtare të bizneseve kosovare. Punimi shtron nevojën për rikonceptim të kthimit të diasporës në atë që quhet “kthim jofizik” ose virtual, përmes të cilit diaspora kontribuon në zhvillimin e Kosovës pa rikthim të përhershëm, nëpërmjet transferimit të njohurive, rrjetëzimit profesional dhe angazhimit institucional në distancë. Megjithë këtë mundësi të madh, pengesa të tilla si mungesa e politikave të koordinuara, pasiguria ligjore dhe infrastruktura e dobët institucionale, kufizojnë shndërrimin e këtyre burimeve në zhvillim të qëndrueshëm. Punimi përfundon me rekomandime për krijimin e një ekosistemi gjithëpërfshirës që mundëson kanalizimin e remitancave drejt investimeve produktive dhe mobilizimin strategjik të kapitalit financiar, social dhe njerëzor të diasporës si një forcë zhvillimore afatgjatë për Kosovën.
Atdheu përtej kufijve: diplomacia e diasporës dhe strategjitë e mobilizimit kombëtar
Kumtesa shqyrton rolin e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, me fokus Federatën Panshqiptare “Vatra” dhe figurën e Fan Stilian Nolit, si veprimtar politik dhe diplomatik në procesin e shtetformimit gjatë viteve 1912–1920. I vendosur në kuadrin teorik të nacionalizmit transnacional dhe nacionalizmit në distancë, punimi argumenton se diaspora nuk ishte thjesht mbështetëse e shtetit amë, por një veprimtare aktive që ndërtoi mekanizma alternativë përfaqësimi dhe ndikimi politik në arenën ndërkombëtare. Përmes katër shtyllave: shtypit, rrjeteve komunitare, kishës kombëtare dhe fushatave lobuese, kumtesa evidenton infrastrukturën e ngritur nga “Vatra”, e cila në kontekstin e Luftës së Parë Botërore, funksionoi si një “qeveri në mërgim”. Strategjia e Fan Nolit u përqendrua në “diplomacinë alternative”, që kishte në fokus ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare dhe në mbrojtjen e integritetit territorial. Duke analizuar modelin e “Vatrës”, kumtesa arrin në përfundimin se nacionalizmi transnacional shërbeu si katalizator për shtetformimin në Shqipërisë. Komunitetet e diasporës mund të luajnë kështu, rol kyç në ruajtjen dhe avancimin e interesave kombëtare, veçanërisht në periudha krizash dhe vakumi institucional.
Emigracioni shqiptar në SHBA (1900-1939): një analizë historike dhe demografike sipas burimeve amerikane
Ky studim ofron një analizë historike dhe demografike të imigracionit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës gjatë periudhës 1900–1939, duke u mbështetur në burime të ndryshme historike, përfshirë të dhëna nga Arkivi Kombëtar Amerikan, listat e pasagjerëve të publikuara në Ancestry.com, FamilySearch.org dhe burime të tjera relevante. Studimi shqyrton motivet dhe modelet e migrimit shqiptar, duke theksuar faktorët politikë dhe ekonomikë që ndihmuan në formimin e këtij procesi. Emigrimi i shqiptarëve u zhvillua kryesisht si rezultat i destabilitetit politik nën sundimin osman si dhe dhunës dhe represionit të ushtruar nga shtetet ballkanike gjatë Luftërave Ballkanike. Nga ana tjetër, varfëria ekstreme, taksat e larta dhe mungesa e mundësive ekonomike në Shqipëri ishin gjithashtu faktorë kyç që nxitën shqiptarët të kërkonin mundësi më të mira jete në ShBA. Shumica e emigrantëve shqiptarë hynë në ShBA përmes stacioneve kryesore të emigracionit, sidomos Ellis Island në Nju Jork, dhe më pas u shpërndanë në qendrat industriale si Boston, Detroit dhe Çikago. Migrantët ishin kryesisht burra të rinj, punëtorë, të cilët udhëtonin vetëm me qëllimin për të punuar dhe për t’u kthyer në atdhe. Megjithatë, ndryshimet në politikat e emigracionit të ShBA-së, përfshirë vendosjen e kuotave kufizuese në vitet 1920, ndikuan ndjeshëm në fluksin e emigrantëve shqiptarë, duke ndryshuar strukturën dhe stabilitetin e komunitetit shqiptar në ShBA. Ky studim gjithashtu ofron një pasqyrë sasiore të prirjeve demografike dhe faktorëve që ndikuan në lëvizjen dhe integrimin e shqiptarëve në ShBA në këtë periudhë.
Konferenca e Paqes e Parisit dhe qëndrimet e diasporës dhe Komitetit “MKK” për çështjen e Kosovës
Më 24 janar 1924, Turhan Pashë Përmeti dhe anëtarët e qeverisë së Durrësit, hartuan programin qeveritar që do të ishte orientim për veprimtarinë e delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris. Në të thuhej se objekti ishte “mbrojtja jashtë shtetit e pavarësisë dhe e tërësisë tokësore të Shqipërisë dhe e të drejtave sovrane të popullit shqiptar brenda kufijve etnikë”. Në memorandumet që iu paraqitën më 15 shkurt 1919 Konferencës (ai mban datën 12 shkurt), më 24 shkurt, të cilët ishin pothuajse të njëjtë, u trajtuan tri çështje kryesore: së pari, rinjohja dhe garantimi i pavarësisë, tërësisë tokësore të Shqipërisë dhe respektimi i të drejtave sovrane të popullit shqiptar, të përcaktuara më 1913 në Londër; së dyti, të korrigjoheshin kufijtë dhe të përfshiheshin në Shqipëri territoret shqiptare të copëtuara në favor të fqinjëve me vendimet e Kongresit të Berlinit (1878) dhe Konferencës së Ambasadorëve në Londër (1913); së treti, të hidheshin poshtë pretendimet e fqinjëve në Konferencë, për të aneksuar territore të tjera shqiptare, brenda kufijve të 1913-ës. Dihet se në rrethanat e kohës as gjykimi ndërkombëtar për problemet që trajtonte Konferenca, përfshi edhe problemin shqiptar, nuk ishte i paanshëm dhe as qëndrimi i delegacionit shqiptar nuk ishte i njësuar dhe i padiferencuar ndaj tre fqinjëve të Shqipërisë. Në Paris, përveç delegacionit zyrtar të qeverisë së Durrësit (10 vetë) deri në fillim të prillit, u shtuan edhe përfaqësuesit e diasporës shqiptare, që aso kohe ishte shumë më e zhvilluar se popullsia në Shqipëri nga ana kulturore dhe në një gjendje të mirë ekonomike. Përfaqësuesit e diasporës shqiptare në Turqi, ShBA dhe Rumani, por edhe të Komitetit “MKK” kishin pasur rol aktiv në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare gjatë Rilindjes dhe në vitet pas Shpalljes së Pavarësisë. Dërgimi i tyre në Paris tregonte për shqetësimin e madh që ekzistonte në diasporë, por edhe në KMKK për të ardhmen e vendit dhe rëndësinë e madhe që i jepej prej tyre luftës diplomatike për të mbrojtur interesat e kombit shqiptar. Por, situata nuk ofronte asgjë të mirë për shqiptarët. Diplomati amerikan Kliv Dei pas takimit me Turhan Pashën dhe Luigj Gurakuqin njoftonte presidentin Uillson se ata kishin ngritur pretendime etnike të papranueshme. Ai sugjeronte se “është më mirë që Shqipëria të mbajë atë që kishte më 1913 se sa të rrezikojë të humbasë pjesë të territorit të saj duke u përpjekur të marrë më shumë”. Në këtë punim do të argumentohet qëndrimi i diasporës dhe elitës së Kosovës, të emigruar në Shqipëri dhe të organizuar në Komitetin “MKK”, për çështjen e Kosovës në rrethanat ndërkombëtare të viteve 1919-1920 dhe veçanërisht në rrjedhën e zhvillimeve të Konferencës së Paqes në Paris.
Delegacionet e emigracionit dhe ato të Qeverisë së Durrësit, të Qeverisë së Tiranës në bisedimet e paqes në Paris 1919-1921
Studimi trajton rolin e delegacioneve të emigracionit shqiptar dhe të qeverive të Durrësit dhe të Tiranës në mbrojtjen e çështjes shqiptare gjatë Konferencës së Paqes në Paris (1919-1921). Në një kontekst të pafavorshëm ndërkombëtar, të shënuar nga marrëveshje të fshehta dhe pretendime territoriale të shteteve fqinje, Shqipëria u përball me rrezikun e humbjes së ekzistencës së saj shtetërore. Punimi analizon fragmentarizimin e përfaqësimit diplomatik shqiptar, ndikimin e mungesës së unitetit ndërmjet delegacioneve, si dhe kontributin e veçantë të diasporës shqiptare, sidomos asaj në ShBA, në sensibilizimin e faktorëve ndërkombëtarë. Vëmendje e posaçme i kushtohet delegacionit të qeverisë së Durrësit, mbështetjes së Federatës “Vatra” dhe ndërhyrjes vendimtare të politikës amerikane, e cila, përmes parimit të vetëvendosjes, ndihmoi në pengimin e ndarjes së Shqipërisë. Në përfundim, studimi vlerëson se, pavarësisht dështimit për realizimin e Shqipërisë etnike, përpjekjet e brendshme dhe mbështetja ndërkombëtare mundësuan ruajtjen e shtetit shqiptar në kufijtë e vitit 1913 dhe konsolidimin e tij institucional.
Federata Vatra dhe zhvillimet politike në fillesat e rikrijimit të shtetit shqiptar 1920-1921
Vatra i ndoqi me shumë kujdes zhvillimet politike, ekonomike e sociale në Shqipëri gjatë vitit 1921, madje mori pjesë aktivisht në to, përmes një grupi parlamentar, i cili përfaqësonte krahun më liberal dhe me profil perëndimor në politikën shqiptare. Në kuadër të një studimi të ri që po përgatis për këtë temë, e cila shtrihet përgjatë viteve 1920-1924, do të sjell disa fakte dhe analiza të reja lidhur me qëndrimin e Federatës Vatra të Amerikës për shumë çështje themelore dhe me shumë rendësi të procesit të shtetformimit dhe kombformimit të asaj kohe, dhe më gjerë, akoma të zhvillimit të shoqërisë shqiptare. Çështjet themelore që do të trajtohen janë: Qëndrimi i Vatrës ndaj sistemit politik të vendosur në Shqipëri dhe atij që duhej të vendosej në të ardhmen e afërt; Qëndrimi i Vatrës ndaj grupeve politike që ishin krijuar në Shqipëri në këtë kohë, polemikat dhe idetë e saj liberale dhe ballafaqimi me forcat konservatore; Qëndrimi i Federatës Vatra ndaj çështjes së Kosovës në këtë kohë dhe përgjithësisht ndaj popullsive shqiptare të mbetura jashtë kufijve politikë të Shqipërisë; Qëndrimi i Vatrës ndaj Politikës së jashtme të shtetit shqiptar; Qëndrimi ndaj problemeve ekonomike, sociale, arsimore e kulturore me theks të veçantë tek reforma agrare.
Suprimimi i autonomisë së Kosovës (1989) - uvertyrë e rrënimit ekonomik dhe shpërnguljes
Suprimimi i autonomisë së Kosovës në vitin (1989) pati pasoja të rëndësishme ekonomike dhe migratore, veçanërisht për popullsinë etnike shqiptare. Shqiptarët etnikë, të cilët përbënin shumicën në Kosovë, humbën përfaqësimin politik dhe shumë të drejta civile. Kjo periudhë ndryshe është cilësuar edhe si një okupim institucional i autoriteteve serbe mbi Kosovën, të cilat janë manifestuar me pasoja të rënda ekonomike. Shqiptarët etnikë u hoqën nga puna në sektorin publik, duke përfshirë pozitat qeveritare, arsimin dhe kujdesin shëndetësor. Rreth 100,000 punëtorë shqiptarë u pushuan nga ndërmarrjet shtetërore. Kosova, tashmë një nga rajonet më të varfra në Jugosllavi, vuante nga reduktimi i investimeve shtetërore. Projektet infrastrukturore dhe zhvillimi industrial kanë ngecur. Rrënimi i bazës ekonomike, humbja e vendeve të punës dhe dhuna e shtuar policore shkaktuan një valë të madhe migratore, të largimit të punëtorëve dhe kryesisht të të rinjve nga Kosova. Mijëra shqiptarë të Kosovës migruan jashtë vendit, veçanërisht në Zvicër, Gjermani dhe vende të tjera të Evropës Perëndimore, duke kërkuar punë. Shumë kosovarë që u larguan gjatë viteve 1990 krijuan komunitete të forta të diasporës, duke luajtur një rol vendimtar në mbështetjen politike dhe ekonomike të Kosovës, veçanërisht përmes remitancave dhe lobimit për pavarësinë e Kosovës.
Shkaqet dhe pasojat e shpërnguljes së shqiptarëve gjatë viteve 1912-1913
Gjatë Luftës së Parë Ballkanike, përveç se u kryen shumë krime e mizori ndaj shqiptarëve, u dëbuan dhe u shpërngulen qindra mijëra të tjerë për në vende të ndryshme, sidomos për në Turqinë e sotme, e pas vitit 1912, edhe në Shqipëri. Për tmerrin që përjetuan shqiptarët gjatë Luftërave Ballkanike, na njofton shtypi i kohës, sidomos ai perëndimor, pastaj autor të ndryshëm që janë marrë me këtë periudhë, e në veçanti, një nga burimet e dorës së parë, është edhe libri i Leo Frojdlit, Golgota e Shqipnisë. Ky, në një rast shkruan: “Serbët shpallen krejt haptas se shqiptarët myslimanë duheshin asgjësuar, sepse kjo ishte e vetmja mënyrë për të sjellë paqen në vend”! Andaj, nga ky qëndrim i serbëve, nënkuptojmë se ata shqiptarë që mbijetonin, planifikohej që të shpërnguleshin nga Kosova dhe viset të tjera të pushtuara nga Serbia, Greqi e Mali i Zi. Po ashtu, bazuar në shumë të dhëna, mund të dimë deri diku edhe për shpërnguljen me dhunë të mijëra shqiptarëve nga Kosova e viset e tjera që mbeten jashtë shteti shqiptar, për në shtete të tjera, e veçanërisht për në Perandorinë Osmane (Turqi, pas vitit 1923). Qëllimi apo shkaku kryesor i shpërnguljes së shqiptarëve nga trojet e veta, që mbeten jashtë shtetit shqiptar, ishte që të pastrohej nga elementi shumicë shqiptare, dhe të sllavizohej apo greqizohej gjeografia etnike shqiptare. Për t’ia arritur këtij qëllimi, janë përdorur forma e metoda të ndryshme antinjerëzore, si: vrasje, dhunë, burgosje, sekuestrim i tokave, shkelje drastike të të drejtave themelore të njeriut etj. Numri i shqiptarëve të shpërngulur gjatë viteve 1912-1913 ishte i konsiderueshëm.
Masakrat serbo-malazeze ndaj popullsisë shqiptare gjatë konflikteve ballkanike (1912-1913), përcjellë përmes dokumenteve diplomatike italiane dhe publikimeve të kohës
Luftërat ballkanike janë trajtuar në një sërë studimesh si për sa i përket rolit që ato patën në formësimin e shteteve politike, ashtu edhe në rindërtimin demografik të rajonit. Ky punim do t’i shqyrtojë ato në kontekstin e gjenerimit “in perpetuus” të dhunës me karakter fetar dhe etnik; ku përmes kryqëzimit të të dhënave dokumentare dhe publikimeve të ndryshme të periudhës, do të synojmë të hedhim dritë mbi tipologjinë e dhunës së ushtruar nga formacionet ushtarake dhe paraushtarake serbo-malazeze ndaj popullsisë civile shqiptare përgjatë periudhës 1912-1913. Përmes një qasjeje ndërdisiplinare, punimi shqyrton natyrën e dhunës ushtarake dhe paraushtarake serbo-malazeze, duke theksuar motivet etnike dhe fetare që e nxitën këtë spastrim. Studimi zbardh strategjitë e përdorura për shkombëtarizimin e territoreve të pushtuara dhe përpjekjet për të ndryshuar përbërjen demografike të territoreve shqiptare. Nëpërmjet analizës së raporteve diplomatike, dëshmive të kohës dhe fakteve historike, ky punim synon të kontribuojë në literaturën mbi gjenocidet dhe spastrimet etnike në rajonin e Ballkanit.
“The Adriatic Review” - promotor në sensibilizimin e opinionit publik dhe politik amerikan mbi çështjen shqiptare gjatë viteve 1918-1919
Zhvillimi ekonomik dhe industrial i Shteteve të Bashkuara të Amerikës që arriti kulmin në fund të shekullit nëntëmbëdhjetë dhe fillim të shekullit njëzetë i shoqëruar me hapjen e shumë vendeve të punës paraqiti një mundësi të re edhe për shqiptarët. Të shtyrë nga kushtet ekonomike, sociale e politike, shqiptarë të shumtë kaluan Atlantikun dhe u vendosën në tokat e një kontinenti që nuk e kishin imagjinuar më parë. Në këto vende, me kalimin e kohës, ata u organizuan në shoqëri e grupe që kishin për qëllim ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe traditave shqiptare. Në këtë drejtim ata zhvilluan edhe shtypin. Numërohen mbi pesëdhjetë gazeta e revista në gjuhën shqipe e angleze që u botuan nga komuniteti shqiptar i Amerikës gjatë viteve 1906- 1941, ndër më të famshmet “Kombi”, “Dielli”, “Koha”, etj. Këto gazeta trajtonin tematika shoqërore, politike, letrare, kulturore dhe ekonomike. Një rendësi të veçantë këto gazeta i kushtuan edhe çështjes kombëtare. Në këtë drejtim u shqua gazeta “The Adriatic Review” e drejtuar nga Fan Noli e më pas edhe nga Konstantin Çekrezi, e cila ishte aktive gjatë viteve 1918-1919, në kohën kur Shqipëria po luftonte për mbijetesë politike në Konferencën e Paqes në Paris. Punimi “The Adriatic Review” - promotor në sensibilizimin e opinionit publik dhe politik amerikan mbi çështjen shqiptare gjatë viteve 1918-1919”, ka për qëllim të trajtojë kontributin e diasporës shqiptare të Amerikës, e cila përmes shkrimeve me karakter politik, historiko-kulturor dhe memorandumeve drejtuar personaliteteve dhe kancelarive vendimmarrëse ndërkombëtare pati si rezultat sensibilizimin e opinionit publik dhe të faktorëve diplomatikë ndërkombëtarë mbi historinë dhe çështjen shqiptare gjatë vitit 1919. Punimi bazohet në edicionet e botuara të revistës “The Adriatic Review”, duke ndjekur metodologjinë e analizës dhe të interpretimit së literaturës të gërshetuar me parimin kronologjik.
Shpërngulja e shqiptarëve nga Kosova gjatë viteve 1918-1941 dhe kontributi i tyre në çështjen shqiptare
Studimi trajton temën e shpërnguljes së shqiptarëve nga Kosova gjatë viteve 1918–1941 dhe kontributin e tyre në çështjen shqiptare, duke analizuar politikat shtetërore të Mbretërisë Serbo-Kroate-Sllovene ndaj popullsisë shqiptare pas Luftës së Parë Botërore. Bazuar në burime historike të periudhës, argumentojmë se synimet hegjemoniste serbe, të orientuara drejt zgjerimit territorial në jug, nuk u realizuan plotësisht para Luftës së Parë Botërore. Pas përfundimit të saj, Kosova dhe trevat e tjera shqiptare veriore e verilindore mbetën nën kontrollin e Beogradit. Kjo solli rifillimin e represionit sistematik dhe të një politike antishqiptare, e cila synonte ndryshimin e strukturës etnike të Kosovës përmes zvogëlimit të numrit të shqiptarëve dhe shtimit të elementit kolon serb e malazez. Në këtë kuadër, shpërnguljet e detyruara të shqiptarëve drejt Turqisë dhe Shqipërisë ishin pjesë e një strategjie shtetërore të mirëfilltë, të shoqëruar me reforma agrare, kolonizim dhe dhunë të organizuar. Studimi, duke u mbështetur në burime historike të periudhës, ndriçon edhe aktivitetin politik, shoqëror dhe kulturor të shqiptarëve të shpërngulur, të cilët nuk u shkëputën nga ideali kombëtar. Një shembull i rëndësishëm është themelimi, më 1 janar 1918, në Stamboll, i “Shoqërisë Ndihmëtare të Kolonisë Shqiptare në Turqi”, e cila synonte forcimin e lidhjeve midis shqiptarëve në mërgim dhe ofrimin e ndihmës për bashkëkombësit e prekur nga shpërnguljet. Në përfundim, shpërnguljet e shqiptarëve gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore nuk përbëjnë vetëm një proces demografik të imponuar nga politika shtetërore jugosllave, por edhe dëshmi të rezistencës dhe angazhimit të shqiptarëve për ruajtjen e identitetit kombëtar dhe për kontributin e tyre në çështjen shqiptare në hapësirën më të gjerë ballkanike.
Roli i shtypit shqiptar në Turqi, në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe përhapjen e ideve patriotike
Shtypi shqiptar ka pasur një rol kyç në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe në përhapjen e ideve patriotike, veçanërisht për komunitetin shqiptar të vendosur në Turqi. Përmes gazetave si “Vardar” dhe “Besa”, diaspora shqiptare jo vetëm që ruajti lidhjet me kulturën dhe historinë e saj, por edhe shërbeu si një platformë për diskutime mbi zhvillimet politike në Shqipëri. Pas Luftës së Dytë Botërore shumë shqiptarë, të cilët nuk pajtoheshin me regjimet komuniste në Shqipëri dhe ish-Jugosllavi, emigruan drejt Turqisë, duke formuar organizata që ndihmuan në integrimin e tyre dhe në ruajtjen e trashëgimisë kombëtare. Shqiptarët botuan dy gazeta që luajtën një rol të rëndësishëm në këtë proces, duke shërbyer si një mjet komunikimi dhe rezistence kulturore në një kontekst politik sfidues. Ky studim analizon ndikimin e shtypit shqiptar në diasporë, sfidat me të cilat u përball dhe kontributin e tij në forcimin e identitetit kombëtar.
Federata panshqiptare “Vatra” dhe vëmendja e saj ndaj çështjes së Kosovës
Tema që trajtojmë ka marrë shtysë nga njohja me librin “Vatra në kapërcyell të shekujve” e autorit Gj. Buçaj, një përmbledhje skrupoloze dokumentacioni nga veprimtaria, jeta, puna e Federatës Panshqiptare “Vatra” për një segment të caktuar kohor. Duke u njohur me veprimtarinë shumëpalëshe të pasqyruar përmes një arkivi të mbajtur me kujdes, të ndarë e sistemuar nga ana kronologjike e përmbajtjesore, vërejmë se çështja e Kosovës është një ndër përpjekjet më të mëdha të vatranëve në dobi të çështjes së kombit. Hulumtimet më pas me gazetën “Dielli”, artikujt e saj, si dhe kryesisht me pesë vëllimet e Institutit të Historisë- Prishtinë “Vatra dhe shqiptarët në Amerikë” na përforcojnë bindjen se prioritet i veprimtarisë së Vatrës ndër vite ishte sensibilizimi dhe mbështetja intensivisht, në forma shumëpalëshe e përpjekjeve dhe luftës së Kosovës për liri. Duke qenë një nga organizatat më të rëndësishme të diasporës shqiptare, kontributi i saj mbetet i jashtëzakonshëm për gjithë çështjen kombëtare në përgjithësi dhe atë të Kosovës në veçanti. Ajo luajti një rol kyç në sensibilizimin e opinionit ndërkombëtar për padrejtësitë ndaj shqiptarëve të Kosovës, loboi dhe ndihmoi për ndërhyrjen e ShBA-së dhe Nato-s gjatë luftës në Kosovë. Mbështetja e më pastajme e Vatrës në procesin e konsolidimit të shtetit në Kosovë është një tjetër aspekt i kontributit të saj si “amanetqare” e madhe në përpjekjet e saj për të ecur në drejtimin e caktuar nga paraardhësit e saj të ndritur që objektiv patën: interesi kombëtar mbi çdo interes tjetër!
Problematika të diasporës dhe emigracionit politik shqiptar në epokën e Luftës së Ftohtë
Historia politike e diasporёs dhe emigracionit politik shqiptar qё jetonin nё vendet e Perёndimit dhe jo vetёm pas pёrfundimit tё Luftёs sё Dytё Botёrore, mbetet ende njё mister i pazbuluar pёr studiuesit dhe tё interesuarit e kёsaj fushe. Duke qenё se pёr njё kohё shumё tё gjatё arkivat kombёtare lidhur me kёtё çёshtje kanё qenё tё mbyllura pёr studiuesit dhe jo vetёm, mendoj se ёshtё momenti i duhur qё tё fillojnё tё kryhen studime serioze lidhur me situatёn reale tё diasporёs dhe tё emigracionit politik shqiptar nё kuptimin e plotё tё fjalёs, gjatё epokёs sё Luftёs sё Ftohtё. Punimi mbështetet nё masёn mbi 90% nё dokumente autentikё, shumica e tё cilёve do t’i prezantohen pёr herё tё parё. Bazuar nё kёto dokumente origjinalё shumica e tё cilёve janё deklasifikuar vetёm vitet e fundit, do tё paraqes njё kumtesё qё hulumton harkun kohor 1945-1959, qё nё momentin kur diaspora dhe emigracioni politik shqiptar fillon e merr vёmendje tё konsiderueshme nga organet e pushtetit komunist nё Shqipёri, deri tek viti i fundit i marrёdhёnies “sё pathyeshme” shqiptaro-sovjetike dhe riacarimit shqiptaro-jugosllav. Nёpёrmjet analizave tё thelluara kёrkimore nё fondin arkivor tё arkivave nё Republikёn e Shqipёrisё dhe strukturave tё tjera tё shtetit shqiptar, si dhe nё literaturёn mё tё fundit kombёtare dhe ndёrkombёtare, nёpёrmjet njё metodologjie analitiko-historike, do tё pёrpiqem tё hedh dritё mbi situatёn reale politike dhe ekonomike tё diasporёs dhe emigracionit politik shqiptar tё atyre viteve, duke sjellё dhe analizuar profesionalisht informata, raporte dhe studime tё strukturave tё ndryshme tё shtetit shqiptar nё harkun kohor 1945-1959 tё paeksploruara mё parё dhe mundёsisht pёr të hapur njё debat mbi njё nga periudhat mё tё diskutuara dhe mё problematike tё Shqipёrisё nё atё kohё.
Emigracioni politik shqiptar dhe qëndrimi i tij ndaj çështjes së Kosovës (1945-1990)
Kumtesa trajton rolin dhe qëndrimin e emigracionit politik shqiptar ndaj çështjes së Kosovës në periudhën 1945-1990, duke nxjerrë në pah dallimin mes retorikës kombëtare dhe veprimit praktik politik. Pas Luftës së Dytë Botërore, ky emigracion, i përbërë kryesisht nga kundërshtarë të regjimit komunist dhe ish-bashkëpunëtorë të pushtuesve nazifashistë, u përfshi në përpjekje për rrëzimin e qeverisë së Enver Hoxhës. Në këtë kuadër, bashkëpunimi me aktorë të huaj – përfshirë edhe Jugosllavinë - shpesh e zbehu përkushtimin ndaj çështjes së Kosovës. Përçarjet ideologjike e krahinore, varësia nga shërbimet e huaja të inteligjencës dhe mungesa e një platforme të unifikuar e kufizuan ndjeshëm ndikimin e tij politik dhe diplomatik. Megjithëse Kosova ruhej si element i pandashëm i diskursit të “Shqipërisë etnike”, në praktikë ajo funksionoi kryesisht si simbol politik dhe jo si program i zbatueshëm. Demonstratat e vitit 1981 e risollën Kosovën në qendër të vëmendjes, por emigracioni politik shqiptar nuk arriti të ndërtonte ura bashkëpunimi me diasporën e re kosovare. Në këtë mënyrë, ndikimi i emigracionit politik shqiptar në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës mbeti më shumë simbolik dhe episodik sesa real dhe transformues, duke reflektuar tensionin e vazhdueshëm midis aspiratave kombëtare dhe kufizimeve strukturore të epokës së Luftës së Ftohtë. Megjithatë, pavarësisht fragmentimit të brendshëm dhe mungesës së unifikimit, emigracioni politik shqiptar mbetet i rëndësishëm si dëshmi e qëndresës antikomuniste dhe si mbartës i diskursit kombëtar në periudha të vështira historike. Përmes veprimtarive të tij kulturore, politike e publicistike, ai kontribuoi në ruajtjen e vetëdijes kombëtare dhe në mbajtjen gjallë të çështjes së Kosovës në opinionin ndërkombëtar.
Emigracioni shqiptar nga Kosova në Evropën Perëndimore (1965-1981)
Emigracioni shqiptar në Evropën Perëndimore gjatë periudhës 1965-1981 përbën një fenomen të rëndësishëm dhe kompleks në historinë bashkëkohore të shqiptarëve. Në këtë periudhë, emigracioni u karakterizua nga faktorë të ndryshëm ekonomikë, politikë dhe socialë. Kjo periudhë përfshin edhe vitet e tensioneve politike në Jugosllavi, duke përfshirë përpjekjet për liri dhe njohje të të drejtave të shqiptarëve, sidomos në Kosovë. Emigrantët shqiptarë, të organizuar në mënyrë të vetëdijshme, luajtën një rol aktiv në promovimin dhe sensibilizimin e çështjeve kombëtare dhe sociale. Sensibilizimi i komuniteteve emigrante dhe përpjekjet e tyre për të mbajtur lidhjet me atdheun kanë qenë thelbësore në formësimin e identitetit kolektiv dhe në nxitjen e ndryshimeve të mëvonshme në rajon. Në këtë drejtim, do të nxirren në pah arritjet dhe sfidat me të cilat përballeshin emigrantët, si dhe mënyrat se si ata organizoheshin dhe vepronin për të mbrojtur identitetin e tyre dhe për të ndikuar në zhvillimet politike në vendlindje. Për më tepër, do të trajtohen dhe pengesat me të cilat u përballën, duke ofruar një kuptim më të thellë të dinamikave në një kontekst historik dhe politik të ndërlikuar. Rëndësia e kësaj kumtese qëndron në faktin se ajo evidenton një periudhë kyçe të historisë së emigracionit shqiptar, ku emigrimi nuk ishte vetëm një akt ekonomik, por edhe një formë e rezistencës dhe angazhimit politik jashtë vendit. Studimi synon të analizojë gjithashtu dimensionet e ndryshme të këtij fenomeni, sfidat dhe sukseset, duke ofruar bazë për studime të mëtejshme mbi rolin e mërgates në organizimin e shqiptarëve jashtë vendit.
Shteti shqiptar, frymëzim për grupet politike në Kosovë dhe diasporë, 1945-1997
Detyrat themelore të shtetit shqiptar pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore lidheshin drejtpërdrejt me rindërtimin e vendit. Në këtë funksion u punua paralelisht për ngritjen e forcimin e institucioneve të shtetit dhe ruajtjen e integritetit tokësor të vendit. Sipas dokumenteve arkivore të botuara, rezulton se drejtuesi i shtetit shqiptar, Enver Hoxha ka ngritur problemin e zgjidhjes së çështjes së Kosovës pranë autoriteteve drejtuese të Jugosllavisë, në kuadër të Kartës së Atlantikut. Autoritetet jugosllave jo vetëm që nuk shprehën gatishmëri për zgjidhje të kësaj çështjeje, por punonin në fshehtësi për përfshirjen dhe të Shqipërisë si republikë e shtatë e Jugosllavisë. Në planin ndërkombëtar, Shqipëria do të përballej me pretendimet greke për të ashtuquajturin “Vorio-Epirin”. Gjatë kësaj periudhe sfidash, shteti shqiptar arriti të konsolidonte institucionet si në fushën e arsimit, standardizimit të gjuhës, të shtypit të shkruar, radiotelevizionit, Universitetit të Tiranës dhe ngritjes së Akademisë së Shkencave. Kështu, pas viteve 1960-1980, Shqipëria shërbeu si model frymëzimi për Kosovën dhe Diasporën e saj. Pas viteve 1966, që lidhen me famëkeqin Rankoviç, shqiptarët e Kosovës dhe grupet politike në Kosovë e Diasporë, të frymëzuara dhe nga shteti amë u përfshinë totalisht në rrjedhat politike të kohës, për arsim, kulturë, flamurin kombëtar deri në rishikimin e statusit politik të Kosovës.
Kontributi i diasporës shqiptare në Zvicër për luftën çlirimtare në Kosovë (1998-1999)
Regjimi jugosllav, i dominuar nga Serbia, zhvilloi fushatë të pandërprerë antishqiptare jo vetëm në Kosovë, por edhe në të gjitha viset e banuara me shqiptarë. Nga kjo fushatë antishqiptare, një numër që i shpëtoi burgosjeve (nxënës dhe mësues) u detyruan të migronin kryesisht në Evropën Perëndimore. Diaspora shqiptare gjatë kësaj periudhe filloi një aktivitet të dendur politik në denoncimin e represionit, përndjekjeve, persekutimin, burgosjen në vendlindje para organizatës ndërkombëtare të OKB. Diaspora shqiptare në të gjitha vendet e Evropës dhe botës ishte e organizuar dhe zhvillonte aktivitet të pandërprerë politik në dobi të çlirimit të atdheut. Diaspora shqiptare vepronte si organizatë gjysmë-ilegale me program e statut si dhe dokumentet e tjera organizative - LPRK (Lëvizja Popullore për Republikën e Kosovës). Diaspora shqiptare u bë burim kryesor i financimit të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), duke kontribuar me fonde të konsiderueshme përmes mekanizmave si “Fondi i 3%-shit” dhe “Vendlindja Thërret”. Përveç ndihmës financiare, diaspora shqiptare në Zvicër luajti një rol kyç në sensibilizimin e opinionit publik dhe politikës zvicerane, si dhe në lobimin aktiv pranë organizatave ndërkombëtare për njohjen e situatës së rëndë në Kosovë dhe për mbështetjen e pavarësisë së saj. Aktivitetet humanitare ishin gjithashtu të dukshme, me diaspora që organizoi dërgesa të shumta me ndihma ushqimore, medikamente dhe materiale të tjera urgjente. Ky studim analizon format konkrete të kontributit të diasporës shqiptare në Zvicër, duke u bazuar në burime historike, intervista dhe dokumente arkivore. Ky hulumtim përforcon narrativen se diaspora shqiptare në Zvicër ka qenë një faktor i fuqishëm dhe i organizuar që ndikoi ndjeshëm në rrjedhat politike dhe ushtarake të luftës së fundit në Kosovë.
Kontributi i diasporës shqiptare në Zvicër për shtetin mikpritës
Diaspora shqiptare në Zvicër përfaqëson një nga komunitetet më të rëndësishme të emigrantëve në tërë vendin. Gjatë dekadave, emigrantët shqiptarë kanë luajtur një rol jetik në sektorë të ndryshëm, përfshi këtu ekonominë, politikën, kulturën dhe sportin. Ky punim ka për qëllim hulumtimin e evolucionit historik të diasporës shqiptare në Zvicër, me theks të veçantë në kontributin e saj në tregun e punës, sipërmarrësin, politikën dhe diversitetin kulturor. Punimi e shqyrton rolin e mërgimtarëve shqiptarë në fusha të rëndësishme të ekonomisë së Zvicrës, si ndërtimtaria, gastronomia dhe tregtia, por edhe përfaqësimin në rritje të profesionistëve shqiptarë në jetën politike, kulturë dhe sport. Fillimisht, shqyrtohet historia e migrimit shqiptar drejt Zvicrës, që nga valët e para në vitet 1960 si punëtorë sezonalë, e deri te eksodi masiv gjatë luftës në Kosovë më 1999. Gjatë dekadave të fundit, diaspora shqiptare jo vetëm që ka arritur një nivel të lartë të integrimit në shoqërinë zvicerane, por ka dhënë edhe një kontribut të rëndësishëm për zhvillimin e saj. Në aspektin ekonomik, shqiptarët kanë ndërtuar biznese të suksesshme, kryesisht në sektorët e ndërtimtarisë, gastronomisë, transportit dhe shërbimeve, duke ndikuar në krijimin e vendeve të punës, zhvillimin e infrastrukturës dhe rritjen e diversitetit të tregut zviceran. Gjithashtu, themelimi i Rrjetit të Bizneseve të Diasporës Shqiptare në Zvicër ka forcuar bashkëpunimin ndërmjet afaristëve shqiptarë dhe ka kontribuar në konsolidimin e pozitës së tyre në tregun zviceran. Në planin politik, diaspora shqiptare pas procesit të konsolidimit dhe integrimit shoqëror është angazhuar për përfaqësim më të drejtpërdrejtë në kontekstin politik zviceran. Në sferën kulturore dhe sportive, diaspora shqiptare ka kontribuar në pasurimin e diversitetit multikulturor të Zvicrës, ndërkaq në atë sportive ka pasur një kontribut jashtëzakonisht të madh, sidomos në futboll. Përfundimisht, vlerësohet se diaspora shqiptare, nga një komunitet punëtorësh sezonalë, është transformuar në një forcë të rëndësishme ekonomike, politike dhe kulturore që jo vetëm i ruan lidhjet me atdheun, por kontribuon ndjeshëm edhe në mirëqenien dhe zhvillimin e shtetit mikpritës - Zvicrës.
Diaspora shqiptare nga Mali i Zi në SHBA
Emigrimi i shqiptarëve nga trojet e tyre etnike në Mal të Zi nuk paraqet ndon- jë çështje të panjohur, duke marrë parasysh se një dukuri e tillë është e pran- ishme kudo në hapësirën etnogjeografike shqiptare në Siujdhesën Ilirike. Por një dukuri e tillë ka të veçantat e veta në ketë mjedis, sepse ndonëse shqiptarët marrin pjesë me 5% të popullsisë së përgjithshme(2023), ata në kuadër të diasporës nga ky vend marrin pjesë me 1/3 e popullsisë së emigruar, që është dëshmi për statusin e tyre social në këtë mjedis. Duke marrë parasysh se në aspektin e zhvillimit shoqëror e ekonomik viset shqiptare ishin dhe janë edhe sot ndër më të pazhvilluarat në Mal të Zi, ky ishte motivi kryesor i emigrimit të tyre në botën e jashtme. Një dukuria e tillë ka filluar nga dekada e tetë e shek., XIX e cila vazhdon deri në ditët tona, që dëshmohet në sajë të të dhënave statistikore. Por, ne me këtë rast do të trajtojmë emigrimin e shqiptarëve krye- sisht në ShBA, e cila në këtë vend ka emigruar me të madhe, sidomos nga viti 1968 duke vazhduar deri në vitin 2000, ndërsa më pas me intensitet më të ultë, që është e pranishme edhe në ditët tona. Nga një emigrim i tillë që me të dre- jtë quhet diasporë, sipas të dhënave aproksimative del se me tepër shqiptarë nga Mali i Zi ka në diasporë se sa në viset e tyre etnike, që është në favor të spastrimit të “heshtur” etnik të shqiptarëve në këtë mjedis.
Roli i fondit “Vendlindja thërret” në luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës
Në kuadër të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), si organizatë politiko- ushtarake që veproi nga viti 1994 deri në vitin 1999, fondi “Vendlindja thërret” (4 dhjetor 1993 - 15 gusht 1999) zë një vend thelbësor. Ky fond, i themeluar nga Lëvizja Popullore e Kosovës (LPK), ishte mekanizmi qendror financiar që mbështeti gjithë veprimtarinë e UÇK-së deri në përfundimin e luftës. Ai u kthye në simbol të përkushtimit dhe sakrificës së diasporës shqiptare, e cila përmes tij kontribuoi në mënyrë të strukturuar në furnizimin e luftës me mjete materiale, pajisje ushtarake, ndihma mjekësore, logjistikë dhe mbështetje morale. Fondi “Vendlindja thërret” u shtri në të gjitha qendrat kryesore të diasporës shqiptare në Evropë dhe në Amerikë, duke dëshmuar një nivel të lartë organizimi dhe disipline financiare. Ky punim mbështetet kryesisht në burime dokumentare me proveniencë ushtarake dhe organizative të UÇK-së, shtypin e kohës, si dhe dëshmi të drejtuesve ushtarak. Qëllimi i kumtesës është të shqyrtojë dhe të analizojë në mënyrë objektive rolin strategjik të këtij fondi në realizimin e qëllimeve të Luftës Çlirimtare të Kosovës.
Shtypi i diasporës shqiptare mbi situatën politike në Kosovë gjatë periudhës 1945-1999
Ky studim trajton rolin dhe ndikimin e shtypit të diasporës shqiptare në paraqitjen e zhvillimeve politike në Kosovë gjatë periudhës 1945-1999. Pas Luftës së Dytë Botërore, shqiptarët në mërgim u përballën me sfida të shumta, duke u përpjekur të ruajnë lidhjet kulturore dhe kombëtare me vendlindjen e tyre. Shtypi i diasporës, përmes gazetave, revistave dhe publikimeve të ndryshme, u shndërrua në një instrument kyç për informimin e opinionit ndërkombëtar mbi gjendjen politike, të drejtat e shqiptarëve dhe proceset e shtypjes në Kosovë nën regjimin jugosllav. Artikujt dhe raportimet e diasporës reflektuan jo vetëm shqetësimet politike dhe sociale, por edhe përpjekjet për ndërgjegjësim dhe mobilizim të komunitetit ndërkombëtar. Ky fenomen tregon rëndësinë e shtypit të diasporës si një mjet i fuqishëm lobimi dhe ruajtjeje të identitetit kombëtar në vitet e vështira për Kosovën.
Çështje të martesave transnacionale në diasporën shqiptare të Kosovës dhe identiteti
Edhe pse në jetën bashkëkohore kuptimi i martesës dhe koncepti i saj janë duke ndryshuar vazhdimisht, fakti se ajo konsiderohet një ngjarje e rëndësishme qendrore në jetën e njeriut, nëse ndodh, mbetet i njëjtë. Martesa projekton dimensione të shumta sociale, kulturore, simbolike, ekonomike dhe politike, dhe shumë prej këtyre janë të dukshme në martesat e aranzhuara, ndër të cilat përfshihen edhe martesa të quajtura transnacionale. Është vërejtur se transnacionalët kryesisht preferojnë të martohen me anëtarë të përkatësisë së tyre etnike dhe shumë autorë konsiderojnë se ky nuk është një fenomen i ri. Si rezultat, në shkrimet shkencore ndeshim terma si: martesa që kalojnë kufijtë, martesa të migracionit dhe së fundi edhe martesa transnacionale. Duke qenë se këta terma mund të përfshijnë si martesa inter (ndër)-etnike, ashtu edhe martesa intra (brenda)-etnike që ndodhin në vendet pritëse, në literaturë është përfshirë gjithashtu edhe nocioni i martesave intra-etnike me partnerë “nga vendlindja”, i cili, sipas Charsley, “duhet kuptuar në kontekstin e marrëdhënieve më të gjera transnacionale”, me ç’rast nënkuptohen, midis të tjerash, politikat shtetërore lidhur me bashkimin familjar dhe çështje të tjera që lidhen me politikat e migracionit. Në këtë punim do të shpjegoj format e martesave transnacionale që ndeshen te Diaspora Shqiptare e Kosovës, duke tentuar të shpërfaq se çfarë është e re dhe çfarë është e vjetër në rregullimin e këtyre martesave, cilat janë preferencat e tyre në kohët e sotme, cilët faktorë (nga poshtë dhe nga lart) janë përcaktues për këto preferenca, sa të shpeshta janë martesa inter-etnike, etj. Përveç kësaj, do të shpjegoj gjithashtu çfarë roli kanë dokumentet e vendeve pritëse “letrat” (p.sh. të shtetësisë), konkretisht posedimi i tyre ose synimi për t’i fituar ato, në marrjen e vendimeve për martesë. Për më tepër, do të shqyrtoj se si posedimi i dokumenteve mund të shkaktojë një ndërrim paradoksal të ndjenjave të “sigurisë” dhe “pasigurisë”.
Demonstratat e diasporës shqiptare për sensibilizimin e çështjes së Kosovës
Diaspora shqiptare dha kontribut të jashtëzakonshëm për sensibilizimin e çështjes së Kosovës dhe çështjen shqiptare në përgjithësi. Një nga format e rëndësishme për sensibilizimin e opinionit botëror, qeverive të vendeve të botës dhe organeve e organizatave ndërkombëtare ishin demonstratat, protestat, mitingjet, marshimet e shqiptarëve jashtë vendit. Ato u mbajtën në një hark kohor, që filloi në vitin 1981 dhe zgjati deri në vitin 2001, sa herë ishte e nevojshme, rrafsh 20 vjet me radhë. Vala e parë e demonstratave të shqiptarëve jashtë vendit kanë qenë në vitin 1981, në mbështetje të demonstratave gjithëpopullore të pranverës së atij viti për barazi dhe Republikë në Jugosllavi. Vala e dytë e rritjes së protestës dhe numrit të protestuesve ka qenë në vitet 1988-90, kundër heqjes së autonomisë së Kosovës dhe për Republikë e Pavarësi dhe vala e tretë ka qenë në vitet 1998-1999 në mbështetje të luftës së armatosur për çlirimin e Kosovës, Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Për më tepër, për çështje të caktuara, si kundër prezencës së trupave ruse në Kosovë, kundër vazhdimit të strukturave shtetërore të Serbisë në Veri e disa pjesë tjera të Kosovës, për çështjen shqiptare në Maqedoni e Kosovën Lindore demonstrata u bënë edhe pas vitit 1999, deri në vitin 2001.
Emigracioni politik dhe diaspora për çështjen e Kosovës midis dy luftërave botërore - rasti Bedri Pejani
Në vitin 1913, Lëvizja Kombëtare Shqiptare pa t’i realizohej vetëm pjesërisht programi i saj politik. U krijua dhe u njoh shteti kombëtar, por në të u përfshinë vetëm të cunguara si territoret etnike, ashtu edhe popullsia. Për pasojë, në Shqipëri dhe në diasporë, në radhët e emigracionit politik shqiptar, veçanërisht atij me origjinë nga Kosova dhe viset e tjera shqiptare të aneksuara nga Serbia dhe Mali i Zi (më pas Jugosllavia), mbeti detyrë për të ardhmen korrigjimi i vendimeve arbitrare të Fuqive të Mëdha. Situata ndërkombëtare në periudhën midis dy luftërave botërore nuk mundësonte realizimin e këtij synimi. Kështu, vëmendja dhe përpjekjet e elitës politike shqiptare në Shqipëri, e përfaqësuesve të diasporës, dhe përgjithësisht edhe e emigracionit politik të kësaj periudhe, u bashkuan në një pikë. Ideja e përbashkët ishte që fillimisht duhej konsoliduar shteti i pavarur shqiptar. Sa u përkiste trevave shqiptare të copëtuara dhe të aneksuara nga fqinjët, mbeti të veprohej në drejtim të sensibilizimit të forumeve ndërkombëtare, të kancelarive të Fuqive të Mëdha dhe të opinionit publik europian. Duhej rritur ndjeshmëria ndaj politikës së spastrimit etnik që po ndiqej nga qarqet drejtuese të Beogradit dhe duhej të pengohej me çdo kusht shkombëtarizimi i shqiptarëve. Bedri Pejani është një ndër figurat më të shquara të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare gjatë viteve të fundit të sundimit osman, një ndër drejtuesit e Komitetit Mbrojtja Kombëtare e Kosovës dhe një ndër përfaqësuesit kryesorë të emigracionit politik shqiptar në periudhën midis dy luftërave. Dinamika e veprimtarisë së tij për çështjen e Kosovës ishte përgjithësisht në sinkron me qëndrimet e organizatave patriotike të diasporës, të cilat synonin forcimin, zhvillimin dhe demokratizimin e Shqipërisë dhe bashkimin me të të Kosovës. Në këtë kumtesë do të paraqitet dhe argumentohet pikërisht ky orientim.
Shtypi i mërgatës shqiptare pas vitit 1968 dhe roli i tij
Ky punim trajton ndikimin dhe zhvillimin e shtypit shqiptar në mërgatë pas demonstratave të vitit 1968, me fokus në rolin e tij në informimin dhe mobilizimin e mërgimtarëve. Shtypi i diasporës luajti një rol kyç në pasqyrimin e gjendjes së shqiptarëve që mbetën nën pushtimin jugosllav, si dhe në promovimin e kauzës për çlirim dhe bashkim kombëtar. Duke marrë për model gazetën e Jeronim de Radës “Shqiptari i Italisë”, shtypi shqiptar u konsolidua në vende të ndryshme të Evropës dhe ShBA-së, ku ishin përqendruar emigrantët shqiptarë, veçanërisht nga Kosova dhe viset e pushtuara. Në këtë studim analizohen gazetat “Besa”, “Flamuri”, “Besa Shqiptare”, “Rezistenca Kombëtare e Shqiptarëve të Kosovës”, “Zëri i Kosovës”, si dhe një sërë gazetash, revistash e botimesh të tjera, të cilat u bënë platforma kryesore të informimit dhe organizimit politik në mërgatë, sidomos para luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Gjithashtu, studimi përfshin një analizë të pesë radiove në Zvicër dhe një në Danimarkë, të cilat patën ndikim të rëndësishëm në informimin dhe ndërgjegjësimin e mërgimtarëve. Në përfundim, ky punim argumenton se shtypi i mërgatës jo vetëm që dokumentoi dhe shpërndau informacionin, por gjithashtu ndihmoi në forcimin e identitetit kombëtar dhe në mobilizimin e diasporës shqiptare për çështjen kombëtare.
Kontributi i diasporës shqiptare të Gjermanisë për luftën e Kosovës
Veçantia që e ka karakterizuar dhe dëshmuar diasporën shqiptare përgjatë gjithë ekzistencës së saj jashtë trungut amë, është pikërisht kjo e cila u materializua dëshmueshëm gjatë periudhës më kritike për kombin, respektivisht midis vitit 1998 dhe 1999. Përzgjedhja e kësaj teme enkas për sesionin e tretë të Konferencës Shkencore Mbarëkombëtare “Diaspora Shqiptare dhe Çështja e Kosovës 1912 - 2008”, për mua nuk ka qenë e rastësishme. Diaspora shqiptare ka pasur rol, sa të rëndësishëm, po aq edhe të padiskutueshëm e vendimtar në çlirimin e Kosovës dhe ky kontribut i saj është shumëdimensional, thelbi i të cilit do të shpaloset brenda trungut të këtij punimi. Trungu i këtij punimi ofron të dhëna lidhur me organizimin e gjithëmbarshëm shoqëror e politik të diasporës shqiptare në dekadën specifike dhe historikisht kritike, që ka qenë periudha nga viti 1998 deri me 1999, për çlirimin e Kosovës. Kjo periudhë është dëshmuar me mobilizimin më efektiv që ka ndodhur ndonjëherë ndër shqiptarë dhe me angazhimin më të madh të burimeve njerëzore nga vendet e reja drejt vendit të origjinës. Ky punim shpërfaq mobilizimin, si veprim shoqëror e politik, ekonomik, diplomatik, midis anëtarëve dhe organizatave të diasporës, në relacion me luftën e Kosovës të vitit 1998-1999, si momentumin më kritik të mbijetesës së bërthamës kombëtare shqiptare brenda territorit administrativ të Kosovës. Për të paraqitur një pasqyrë sa më reale, rrëfimet lidhur me organizimin e diasporës shqiptare për çlirimin e Kosovës bazohen në burime të siguruara, në formë deklarimesh të dhëna nëpër intervista për mediume të kohës, e madje disa prej tyre të përmbledhura në format librash, që sot dhe në të ardhmen do të na shërbejnë, jo vetëm si kujtesë, por edhe si dëshmi historike për kontributin e pashoq të pjesëve të shkëputura të trungut shqiptar gjatë kësaj periudhe të ndjeshme. Përmbyllja e këtij shkrimi akademik me këtë temë hedh dritë rreth rolit human, atdhetar, financiar e kulturor që ka luajtur diaspora mbarëshqiptare, e përqendruar kryesisht në Amerikë, Evropë e veçanërisht në Gjermani, gjatë viteve 1998 deri 1999. Publikimi i këtij punimi do të mund të shërbejë si literaturë shtesë për studiues të tjerë, sepse thelbi i hulumtimit do të jetë i përqendruar në burime parësore, të cilat, në shumë raste janë intervista me dhe reportazhe për veprimtarë të shquar të çështjes kombëtare, respektivisht të çlirimit të Kosovës.
Kontributi i diasporës shqiptare në Australi për Kosovën
Ky punim trajton në mënyrë të thelluar historinë, zhvillimin dhe kontributin e komunitetit shqiptar në Australi, me theks të veçantë mbi rolin e tij në mbështetjen e çështjes kombëtare shqiptare dhe në veçanti të Kosovës. Përmes një qasjeje historike dhe analitike, studimi synon të ndriçojë mënyrën se si emigracioni shqiptar, që nga periudhat e hershme të vendosjes e deri në ditët tona, ka arritur të ruajë dhe afirmojë identitetin kombëtar në një mjedis të huaj shoqëror e kulturor. Analiza mbështetet në burime historike, dokumente arkivore, dëshmi të pjesëtarëve të komunitetit dhe materiale të mbledhura gjatë vizitës zyrtare të udhëheqësit të seksionit të historisë në Muzeun e Kosovës, z. Sadik Krasniqi, në Australi gjatë vitit 2011. Ky mision kërkimor ka pasur për qëllim evidentimin dhe dokumentimin e trashëgimisë historike e kulturore të shqiptarëve në kontinentin australian, duke përfshirë organizatat, shoqëritë patriotike, aktivitetet kulturore dhe kontributin humanitar të diasporës. Rezultatet e studimit dëshmojnë se diaspora shqiptare në Australi ka luajtur një rol të rëndësishëm në ruajtjen e ndërgjegjes kombëtare dhe në përkrahjen e aspiratave për liri e pavarësi të Kosovës. Përmes veprimtarisë së saj të organizuar, ajo ka ndërtuar ura lidhëse mes atdheut dhe mërgatës, duke u bërë një faktor i rëndësishëm në promovimin ndërkombëtar të çështjes shqiptare. Në përfundim, përvoja historike e këtij komuniteti dëshmon për ekzistencën e një patriotizmi të qëndrueshëm, të mishëruar në forma të shumta të solidaritetit, veprimit shoqëror dhe ruajtjes së trashëgimisë kulturore. Studimi nënvizon se kontributi i shqiptarëve në Australi përbën një segment thelbësor të historisë së përgjithshme të popullit shqiptar dhe meriton një vëmendje të veçantë në kuadër të studimeve bashkëkohore mbi diasporën dhe identitetin kombëtar.
Kontributi i diasporës shqiptare në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe aktiviteteve kulturore e politike gjatë viteve 1970-2000
Roli i mërgatës tonë në vitet shtatëdhjeta të shekullit XX, për zhvillimin e arsimit dhe kulturës në Kosovë është shumë i madh. Në ShBA, pas Luftës së Dytë Botërore, ishin koncentruar elita më përparimtare e shtresës intelektuale shqiptare, të cilët aktivitetet e tyre politike dhe kulturore i zhvillonin pranë Federatës Pan shqiptare “Vatra” në New York. Kjo federatë mbante lidhje të ngushta edhe me arbëreshët e Italisë dhe shtete të tjera të Evropës. Në fillim të viteve shtatëdhjeta të shekullit XX, u shtua numri i punëtorëve tanë në shtetet evropiane. Mërgata e jonë në shtetet evropiane filloi të organizohet. Bashkësia për Arsim dhe Kulturë që vepronte në Prishtinë, filloi të interesohet për hapjen e shkollave me mësim plotësues në gjuhën shqipe, për fëmijët e punëtorëve shqiptarë në diasporë, kur fillojnë të dërgohen mësues për mësim plotësues në gjuhën shqipe, të organizohen në klube dhe shoqëri të ndryshme kulturore, fillojnë të dërgohen libra dhe Rilindja. Pas demonstratave të studentëve që shpërthyen në Prishtinë më 11 mars të vitit 1981, mërgata e jonë organizoi protestat nëpër rrugët e qyteteve të mëdha evropiane dhe në kontinentet të tjera, për t’u solidarizuar me studentët në Prishtinë. Gjatë kësaj periudhe filloi të krijohet edhe elita e parë krijuese intelektuale, të cilët i filluan aktivitetet e tyre me institucionet kulturore dhe akademike të vendeve ku ishin vendosur. Emigrantët e rinj që kishin kërkuar strehim politik në shtetet perëndimore, e themeluan Lëvizjen Kombëtare të Shqiptarëve të Kosovës. Në vitet e 90-ta diaspora ka luajtur rol shumë të rëndësishëm në çlirimin e Kosovës nga regjimi serb, sidomos ndihmat financiare ishin burimet kryesore për vendin nëpërmjet fondeve ndihmuar institucionet e pavarura dhe familjet në vendlindje. Kjo valë e migracionit kryesisht përbëhej prej të rinjve, dhe qifte të reja që i humbën vendet e punës, dhe shpresën për ekzistencë në vendlindje. Me aktivitetet e klubeve shqiptare, mësimdhënësve dhe nxënësve shqiptarë të përfshirë në shkollat shqipe u ofruan liderët tanë politik dhe intelektualët e njohur shqiptarë që tani ishin strehuar në shtetet Evropiane.
Organizimi dhe veprimtaria e diasporës shqiptare në Norvegji 1987-2008
Kumtesa shqyrton organizimin dhe veprimtarinë e diasporës shqiptare në Norvegji gjatë viteve 1987-2008, duke theksuar rolin e saj në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës dhe në mbështetjen e UÇK-së. Në pjesën e parë analizohet strukturimi dhe veprimtaria e LPK-së në Norvegji dhe e Grupit për Kosovën pranë Komitetit Norvegjez të Helsinkit (GKKNH), të cilët kontribuuan në sensibilizimin e çështjes së Kosovës në Norvegji dhe në kuadër të “Procesit të Helsinkit” (FNH, KSBE etj.). Pjesa e dytë trajton riorganizimin e diasporës përmes Bashkësisë Shqiptare në Norvegji (BShN), e cila unifikoi veprimtarinë e saj drejt një qëllimi të përbashkët në mbështetje të UÇK-së. Përveç ndihmës financiare, logjistike, politike dhe diplomatike, kjo diasporë realizoi edhe veprimtari të rëndësishme humanitare në bashkëpunim me struktura të caktuara të shoqërisë dhe shtetit norvegjez, si p.sh. vendosja e spitalit fushor NorHosp në zonën kufitare Shqipëri-Kosovë, për t’u ardhur në ndihmë UÇK-së. Përmes dokumenteve arkivore, shtypit të kohës dhe dëshmive të verifikueshme, kumtesa argumenton se diaspora shqiptare në Norvegji ka pasur një rol të rëndësishëm si në inkurajimin dhe mbështetjen e procesit të ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës, ashtu edhe në inkurajimin dhe përkrahjen e UÇK-së, si mjeti i fundit për imponimin e çështjes së Kosovës për zgjidhje në kuadër të agjendës ndërkombëtare.
Lobimet e diasporave të shteteve ballkanike në Konferencën e Parisit - Kosova në dokumentet italiane (1919-1920), shqiptarët dhe fqinjët
Ky studim krahason përpjekjet e diasporës shqiptare me ato të vendeve fqinje të Ballkanit në procesin e shtetndërtimit, me fokus në Konferencën e Paqes në Paris (1919-1920). Ai analizon rolin dhe prestigjin e përfaqësuesve shqiptarë përballë me liderët botërorë (Wilson, Lloyd George, Clemenceau, Orlando) dhe krahason aktivitetet diplomatike të diasporës shqiptare me ato të popujve fqinjë, duke shqyrtuar mediat dhe burimet arkivistike. Ky studim shqyrton rolin kompleks të diasporës shqiptare pas Luftës së Parë Botërore, duke analizuar ndikimin e saj politik, ekonomik dhe social në procesin e shtetndërtimit. Ai krahason përpjekjet e diasporës shqiptare në Shqipërinë londineze me ato të shqiptarëve jashtë saj, duke përdorur dokumente arkivistike nga Ministria Italiane e Punëve të Jashtme, letrat origjinale të Presidentit Amerikan Woodrow Wilson dhe burime nga autorë jugosllavë. Studimi reflekton mbi transformimet politike dhe shoqërore të Ballkanit pas marrëveshjeve të Versajës dhe mbi rolin e diasporës në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe zhvillimin e vendeve pas luftës.
Historiku i Lidhjes së Arsimtarëve dhe Prindërve Shqiptarë në Zvicër, 1990-2025
Ky shkrim paraqet në mënyrë kronologjike zhvillimin e Lidhjes së Arsimtarëve dhe Prindërve Shqiptarë “Naim Frashëri” (LAPSH) në Zvicër gjatë periudhës 1990–2025. Studimi ndriçon rrethanat e krijimit të shkollës shqipe në diasporë, sfidat organizative, bashkëpunimin me institucionet zvicerane dhe rolin e LAPSH-së në ruajtjen e gjuhës dhe identitetit kombëtar shqiptar.